تیک عصبی چیست و آیا تیک عصبی درمان قطعی دارد؟

تیک عصبی چیست؟

تیک عصبی یک حرکت یا صدای ناگهانی، سریع و تکراری است که فرد معمولاً نمی‌تواند آن را به‌طور کامل کنترل کند. بعضی افراد قبل از تیک، یک حس فشار، کشش یا ناراحتی در بدن تجربه می‌کنند و بعد از انجام تیک برای مدت کوتاهی احساس آرامش دارند. این حس در منابع پزشکی با عنوان «میل یا هشدار پیش از تیک» توصیف می‌شود و در همه افراد هم وجود ندارد. بسیاری از افراد در برخی مواقع حرکات اسپاسم مانند عضلات خاصی را تجربه می کنند. این حرکات که به نام تیک عصبی و انقباض شناخته می شوند، اغلب بر روی پلک ها یا صورت تاثیر می گذارند. با این حال، هر یک از این حرکات آنها می توانند در هر نقطه از بدن رخ دهند.

تیک عصبی با عادت ساده فرق دارد. عادت معمولاً آگاهانه‌تر است و فرد می‌تواند راحت‌تر آن را متوقف کند، اما تیک ناگهانی‌تر و مقاوم‌تر است. البته برخی افراد می‌توانند تیک را برای چند دقیقه یا در موقعیت‌های خاص سرکوب کنند، اما این کار ممکن است باعث افزایش تنش درونی شود و بعداً تیک شدیدتر برگردد.

در محتوای سلامت محور، توضیح درست این نکته مهم است که تیک عصبی نشانه ضعف شخصیت، لجبازی، بی‌ادبی یا جلب توجه نیست. در کودکان هم سرزنش، تهدید یا تذکر مداوم معمولاً کمکی نمی‌کند و حتی ممکن است فشار روانی را بیشتر کند.

انواع تیک عصبی

تیک‌ها معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: تیک حرکتی و تیک صوتی. هر کدام می‌توانند ساده یا پیچیده باشند.

تیک حرکتی

تیک حرکتی شامل حرکت ناگهانی عضلات است. نمونه‌های رایج آن عبارت‌اند از پلک زدن زیاد، پرش صورت، تکان دادن گردن، بالا انداختن شانه، حرکت ناگهانی دست، جمع کردن بینی یا حرکت دادن دهان. تیک‌های حرکتی ساده معمولاً کوتاه و محدود به یک ناحیه‌اند، اما تیک‌های پیچیده ممکن است شامل چند حرکت پشت سر هم باشند.

تیک صوتی

تیک صوتی شامل تولید صداهای ناگهانی و تکراری است؛ مثل صاف کردن گلو، سرفه کوتاه، خرخر کردن، بو کشیدن، صداهای مقطع یا تکرار برخی کلمات. برخلاف تصور رایج، بیشتر تیک‌های صوتی به شکل کلمات نامناسب یا فریادهای شدید نیستند. این تصور بیشتر به دلیل شناخت ناقص از سندرم توره ایجاد شده است.

تیک گذرا و تیک مزمن

در برخی افراد، تیک‌ها برای مدت کوتاهی ظاهر می‌شوند و بعد کاهش می‌یابند. اگر تیک کمتر از یک سال ادامه داشته باشد، ممکن است در دسته تیک موقت یا گذرا قرار بگیرد. اگر بیش از یک سال ادامه پیدا کند، بسته به نوع علائم، احتمال اختلال تیک مزمن یا سندرم توره بررسی می‌شود. CDC در معیارهای تشخیصی اشاره می‌کند که برای تشخیص سندرم توره، وجود چند تیک حرکتی و دست‌کم یک تیک صوتی به مدت بیش از یک سال و شروع علائم پیش از ۱۸ سالگی اهمیت دارد.

تفاوت تیک با انقباض ناگهانی

انقباضات ناگهانی که شامل حرکات ناگهانی است، به صورت کوتاه مدت (تیک های حرکتی) یا صداهای بیان شده (تیک های صوتی) بوده که به صورت طبیعی اتفاق می افتد. تیک ها اغلب تکراری هستند، با تکرارهای متوالی متعدد از یک عمل. به عنوان مثال، فردی که تیک دارد ممکن است چندین بار چشمان خود را پلک بزند یا بینی خود را به طور مکرر تکان دهد.

بیش تر بخوانید : هیپرترمی مالیگننت

تیک ها اغلب نه به عنوان حرکات غیر ارادی بلکه به عنوان حرکات غیر ارادی طبقه بندی می شوند. این بدان معناست که افراد می توانند برای مدتی اعمال را سرکوب کنند. با این حال، سرکوب منجر به ناراحتی می شود که تا زمانی که با انجام تیک تسکین می یابد، افزایش می یابد.

در حالی که افراد در هر سنی می توانند تیک را تجربه کنند، این تیک ها بیشتر در کودکان شایع است. کارشناسان می گویند که حدود 20 درصد از کودکان تیک را تجربه می کنند. و تیک ها به احتمال زیاد پسرها را بیشتر از دختران تحت تاثیر قرار می دهند.

بیشتر بخوانید: آر تی ام اس

علت تیک عصبی چیست؟

علت تیک عصبی معمولاً یک عامل ساده و واحد نیست. ترکیبی از زمینه عصبی، ژنتیک، رشد مغز، استرس، اضطراب، خستگی و شرایط محیطی می‌تواند در بروز یا تشدید آن نقش داشته باشد. NINDS تیک‌ها را با اختلالات عصبی‌رشدی مرتبط می‌داند و تأکید می‌کند که شدت علائم می‌تواند در طول زمان تغییر کند.

استرس، کم‌خوابی، هیجان زیاد، فشار مدرسه یا کار، خستگی جسمی و توجه بیش از حد اطرافیان می‌توانند تیک را بیشتر کنند. این عوامل معمولاً علت اصلی نیستند، اما مانند محرک عمل می‌کنند. به همین دلیل ممکن است فرد در خانه تیک بیشتری داشته باشد، اما در مدرسه، محل کار یا جمع آن را کمتر نشان دهد.

در برخی کودکان، تیک با اختلال کم‌توجهی ـ بیش‌فعالی، وسواس فکری ـ عملی یا اضطراب همراه می‌شود. این همراهی به معنای قطعی بودن یک بیماری دیگر نیست، اما اگر کودک علاوه بر تیک، بی‌قراری شدید، وسواس، افت تحصیلی یا اضطراب قابل توجه دارد، ارزیابی دقیق‌تر لازم است.

علائم تیک عصبی در کودکان و بزرگسالان

علائم تیک عصبی در کودکان معمولاً با حرکات ساده صورت یا چشم شروع می‌شود. پلک زدن مداوم، جمع کردن بینی، تکان دادن سر، بالا انداختن شانه، صاف کردن گلو یا سرفه‌های تکراری از نشانه‌های شایع هستند. در بزرگسالان هم همین علائم دیده می‌شود، اما ممکن است فرد به دلیل آگاهی اجتماعی بیشتر، برای پنهان کردن آن تلاش بیشتری کند.

تیک‌ها معمولاً ویژگی‌های زیر را دارند:

• ناگهانی و تکراری هستند.
• در زمان استرس یا خستگی بیشتر می‌شوند.
• ممکن است هنگام تمرکز روی کار جذاب کمتر شوند.
• شدت آن‌ها در طول روز یا هفته تغییر می‌کند.
• گاهی برای مدتی کم می‌شوند و دوباره برمی‌گردند.

یک نکته مهم این است که هر پرش عضلانی، تیک عصبی نیست. مثلاً پریدن پلک می‌تواند به کم‌خوابی، مصرف زیاد کافئین، خشکی چشم یا خستگی مربوط باشد. حرکات غیرارادی شدید، ضعف عضلانی، تشنج، افت هوشیاری یا تغییرات ناگهانی رفتاری باید جداگانه بررسی شوند.

چه زمانی تیک عصبی نگران‌کننده است؟

تیک عصبی زمانی نیاز به توجه جدی‌تر دارد که زندگی روزمره فرد را مختل کند. اگر تیک عصبی باعث درد گردن، سردرد، زخم شدن پوست، مشکل در نوشتن، اختلال در حرف زدن، کاهش اعتمادبه‌نفس، گوشه‌گیری، تمسخر در مدرسه یا افت عملکرد کاری شود، نباید فقط منتظر ماند.

NHS نیز تأکید می‌کند که تیک عصبی خفیف همیشه نیاز به درمان ندارد، اما اگر باعث درد، ناراحتی، مشکل اجتماعی یا اختلال در مدرسه و زندگی روزمره شود، بررسی و درمان می‌تواند لازم باشد.

در کودکان، مراجعه زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که تیک‌ها بیش از چند ماه ادامه پیدا کنند، شدت آن‌ها رو به افزایش باشد، تیک صوتی اضافه شود، کودک به‌خاطر آن دچار اضطراب یا خجالت شود یا خانواده نتواند با شرایط کنار بیاید. در بزرگسالان نیز شروع ناگهانی تیک، تغییر شدید الگو یا همراهی با علائم عصبی باید جدی گرفته شود.

بیشتر بخوانید: درمان عقب ماندگی ذهنی کودکان

روش‌های کنترل و درمان تیک عصبی

درمان قطعی تیک عصبی در بزرگسالان برای همه افراد یکسان نیست. اگر تیک عصبی خفیف باشد و مشکلی در زندگی ایجاد نکند، ممکن است فقط آموزش، اطمینان‌بخشی و کنترل محرک‌ها کافی باشد. اما اگر تیک شدیدتر باشد، رفتاردرمانی و در برخی موارد دارودرمانی بررسی می‌شود.

رفتاردرمانی و CBIT

یکی از روش‌های معتبر برای کنترل تیک، مداخله رفتاری جامع برای تیک عصبی یا CBIT است. این روش شامل آموزش درباره تیک، شناسایی محرک‌ها، تمرین آرام‌سازی و یادگیری پاسخ جایگزین برای کاهش شدت تیک است.

در این روش، فرد یاد می‌گیرد قبل از بروز تیک، نشانه‌های بدنی یا موقعیتی آن را بهتر تشخیص دهد و به جای حرکت یا صدای تکراری، واکنش دیگری انجام دهد که با تیک ناسازگار باشد. هدف درمان، سرکوب خشن یا اجباری تیک نیست؛ هدف این است که فرد کنترل بیشتری روی علائم پیدا کند و فشار تیک در زندگی کمتر شود.

کاهش محرک‌ها

خواب ناکافی، استرس طولانی، خستگی، فشار تحصیلی، درگیری خانوادگی، مصرف زیاد کافئین و توجه افراطی به تیک عصبی می‌توانند علائم را تشدید کنند. اصلاح این عوامل درمان قطعی تیک عصبی در بزرگسالان محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند شدت تیک را کمتر کند.

برای کودکان، محیط آرام و قابل پیش‌بینی بسیار مهم است. بهتر است والدین به‌جای تذکر دادن مداوم، زمان‌ها و موقعیت‌های تشدید تیک را شناسایی کنند. گاهی تغییر ساده در برنامه خواب، کاهش فشار تکالیف یا آموزش معلم درباره تیک، اثر زیادی در کاهش تنش کودک دارد.

دارودرمانی

دارو معمولاً برای همه افراد لازم نیست. زمانی مطرح می‌شود که تیک شدید باشد، باعث درد یا اختلال جدی شود یا روش‌های رفتاری به‌تنهایی کافی نباشند. انتخاب دارو باید فقط توسط پزشک انجام شود، چون داروهای مؤثر بر تیک ممکن است عوارضی مانند خواب‌آلودگی، تغییر فشار خون، افزایش وزن یا تغییر خلق داشته باشند.

بهترین قرص برای تیک عصبی

انواع قرص های تیک عصبی به شرح زیر است :

Typic Antipsychotics

می توان تا رسیدن به دوز دلخواه، به تدریج دوز دارو را افزایش داد تا به حداکثر 15 میلی گرم در روز (در دو یا سه دوز منقسم) رسید.

• مدت تجویز دارو بستگی به نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب و پاسخ درمانی بیمار دارد.
• اغلب در درمان تیک های ناشی از سندرم توره تجویز می گردد. این دارو در سندرم توره بسیار موثرتر از هالوگریدول است و بیماران بهتر آن را تحمل می کنند.
• می توان یک روز در میان دوز دارو را افزایش داد تا به حداکثر دوز روزانه 10mg رسید.
• در کودکان کمتر از 12 سال، 0.05mg/kg هر شب موقع خواب تجویز می گردد و می توان دوز را با فواصل سه روزه افزایش داد تا به حداکثر دوز 0.2 m/kg/day رسید. این دوز نباید بیش از 10mg باشد.

Antipsychotics

می توان به تدریج دوز دارو را افزود تا به 2-8mg/day در دوزاژ منقسم رسید.

Tetrabenzine

این دارو نباید با مهارکننده های MAO تجویز گردد و حداقل دو هفته بین قطع آن ها و شروع تترابنازین فاصله وجود داشته باشد.

• می توان به تدریج به دوز دارو افزود و دارو را تا حداکثر 100mg/day در دوزاژ منقسم تجویز نمود.
• در صورت وجود اختلالات رفتاری می توان از سایر داروها جهت کنترل آن استفاده نمود.
• مثلا در صورت وجود اختلالات وسواسی_اجباری می توان از SSRI ها و در صورت وجود سندرم نقص توجه به همراه هیپراکتیویتی می توان همزمان از محرک های سیستم عصبی مرکزی مانند کلونیدین و یا متیل فنیدیت استفاده نمود.

درمان تیک عصبی با نوروفیدبک

درمان تیک عصبی با نوروفیدبک بر پایه آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز انجام می‌شود. در این روش، فرد از طریق بازخورد دیداری یا شنیداری یاد می‌گیرد الگوهای خاصی از فعالیت مغزی خود را بهتر کنترل کند؛ هدف این است که شدت، دفعات یا اضطرار قبل از تیک کاهش پیدا کند. نوروفیدبک معمولاً غیرتهاجمی است و برای برخی افراد می‌تواند در کنار رفتاردرمانی، آموزش مدیریت استرس و مداخلات روان‌شناختی بررسی شود، اما نباید به‌عنوان درمان قطعی تیک عصبی در بزرگسالان یا جایگزین ارزیابی تخصصی نورولوژی و روان‌پزشکی معرفی شود.

شواهد علمی درباره اثر نوروفیدبک بر تیک عصبی و سندرم تورت امیدوار کننده است. برخی مطالعات و مرورها احتمال بهبود علائم را مطرح کرده‌اند، اما کیفیت پژوهش‌ها، تعداد نمونه‌ها و تفاوت پروتکل‌ها باعث می‌شود نتیجه‌گیری قطعی دشوار باشد. بنابراین، نوروفیدبک بیشتر می‌تواند یک گزینه کمکی و فردمحور باشد؛ مخصوصاً زمانی که تیک‌ها با اضطراب، نقص توجه یا دشواری تنظیم هیجان همراه‌اند. تصمیم برای استفاده از آن باید پس از تشخیص دقیق نوع تیک، شدت علائم، سن فرد و درمان‌های قبلی گرفته شود.

درمان تیک عصبی با rTMS

درمان تیک عصبی با rTMS یا تحریک مغناطیسی مکرر مغز، یک روش غیرتهاجمی تحریک مغزی است که با استفاده از پالس‌های مغناطیسی، فعالیت نواحی خاصی از مغز را تعدیل می‌کند. در اختلالات تیک و سندرم تورت، معمولاً نواحی مرتبط با کنترل حرکت، مهار پاسخ و مدارهای قشری ـ زیرقشری مورد توجه قرار می‌گیرند. هدف rTMS کاهش شدت تیک، کاهش میل یا فشار قبل از انجام تیک و بهبود کنترل رفتاری است، اما پاسخ افراد به این روش یکسان نیست.

شواهد پژوهشی درباره rTMS برای تیک عصبی با درصد موفقیت بالا و امیدوارکننده است.

درمان خانگی تیک عصبی؛ چه کارهایی کمک می‌کند؟

درمان خانگی انواع تیک مانند درمان خانگی تیک عصبی چشم و در مان خانگی تیک عصبی صورت به معنای درمان قطعی تیک عصبی در بزرگسالان نیست، اما بعضی عادت‌ها می‌توانند شدت تیک را کمتر کنند. مهم‌ترین کار، کم کردن فشار روی فرد است. وقتی اطرافیان مدام به تیک اشاره می‌کنند، فرد بیشتر متوجه آن می‌شود و همین توجه می‌تواند تیک را تشدید کند.

خواب منظم، فعالیت بدنی سبک، کاهش مصرف نوشیدنی‌های محرک، مدیریت زمان استفاده از صفحه‌نمایش، تمرین تنفس آرام و برنامه روزانه قابل پیش‌بینی می‌توانند کمک‌کننده باشند. برای کودکان، تشویق به فعالیت‌های آرامش‌بخش مثل نقاشی، بازی غیررقابتی، پیاده‌روی یا ورزش سبک مفید است.

در عین حال، نباید هر روش خانگی یا توصیه اینترنتی را جایگزین تشخیص پزشکی کرد. رژیم‌های سخت، مکمل‌های بی‌دلیل، تنبیه، ترساندن کودک یا اجبار به توقف تیک معمولاً مسیر درستی نیستند و می‌توانند اضطراب فرد را بیشتر کنند.

تفاوت تیک عصبی با اضطراب، وسواس و عادت

تیک عصبی ممکن است با اضطراب یا وسواس اشتباه گرفته شود، اما تفاوت‌هایی دارد. در اضطراب، حرکات تکراری معمولاً واکنشی به نگرانی یا تنش هستند؛ مثل تکان دادن پا هنگام استرس. در وسواس، رفتار تکراری برای کم کردن فکر مزاحم یا پیشگیری از اتفاقی نگران‌کننده انجام می‌شود. اما در تیک، حرکت یا صدا بیشتر ناگهانی، بدنی و همراه با حس فشار قبل از تیک است.

البته این مرزها همیشه کاملاً جدا نیستند. یک فرد ممکن است هم تیک داشته باشد و هم اضطراب یا وسواس. به همین دلیل ارزیابی دقیق مهم است، مخصوصاً وقتی علائم شدید، طولانی یا چندگانه هستند.

رفتار درست خانواده با کودک دارای تیک عصبی

بهترین واکنش خانواده، آرامش، آگاهی و پرهیز از سرزنش است. کودک معمولاً تیک را از روی عمد انجام نمی‌دهد. گفتن جمله‌هایی مثل «بس کن»، «جلوی خودت را بگیر» یا «این کار زشت است» ممکن است احساس شرم ایجاد کند و شدت علائم را بالا ببرد.

خانواده بهتر است سه کار انجام دهد: اول، تیک را به یک موضوع ترسناک و بزرگ تبدیل نکند. دوم، شرایط تشدیدکننده را یادداشت کند. سوم، اگر تیک طولانی یا آزاردهنده شد، از ارزیابی تخصصی کمک بگیرد. در مدرسه نیز آگاهی معلم مهم است؛ چون توبیخ کودک به‌خاطر تیک می‌تواند فشار اجتماعی و اضطراب او را بیشتر کند.

باورهای غلط درباره تیک عصبی

یکی از باورهای غلط این است که تیک عصبی همیشه به دلیل استرس ایجاد می‌شود. استرس می‌تواند محرک باشد، اما در بسیاری از افراد زمینه عصبی و رشدی هم نقش دارد. باور غلط دیگر این است که تیک با دعوا یا تذکر از بین می‌رود. در واقع، فشار مستقیم اغلب نتیجه معکوس دارد.

بعضی‌ها هم فکر می‌کنند هر فردی که تیک صوتی دارد، حتماً سندرم توره دارد. تشخیص توره معیارهای مشخصی دارد و فقط با دیدن یک علامت نمی‌توان آن را قطعی دانست. از طرف دیگر، داشتن تیک به معنای پایین بودن هوش یا ناتوانی فرد نیست. بسیاری از افراد دارای تیک، زندگی تحصیلی، شغلی و اجتماعی کاملاً موفقی دارند.

بیشتر بخوانید: بیماری هانتینگتون چه خطراتی به دنبال دارد؟

سخن پایانی

تیک عصبی معمولاً یک علامت قابل مدیریت است، نه دلیلی برای ترس فوری. مهم این است که نوع تیک، مدت ادامه، شدت، محرک‌ها و اثر آن بر زندگی فرد بررسی شود؛ چون خطرات تیک عصبی بیشتر زمانی مطرح می‌شود که تیک‌ها شدید، طولانی‌مدت، دردناک یا باعث اختلال در روابط اجتماعی، تحصیل، کار و اعتمادبه‌نفس شوند. تیک‌های خفیف ممکن است با کاهش استرس، خواب کافی، تنظیم سبک زندگی و کم کردن توجه اطرافیان بهتر شوند، اما در موارد جدی‌تر باید ارزیابی تخصصی انجام شود. بسیاری از افراد می‌پرسند برای تیک عصبی چی خوبه یا بهترین قرص برای تیک عصبی چیست، اما پاسخ به این سؤال‌ها به علت، شدت و شرایط هر فرد بستگی دارد و مصرف دارو بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود. همچنین درمان قطعی تیک عصبی در بزرگسالان همیشه به معنای حذف کامل و همیشگی علائم نیست؛ در بسیاری از موارد هدف درمان، کاهش شدت تیک‌ها، کنترل محرک‌ها و بهبود کیفیت زندگی است. نگاه درست به تیک عصبی، ترکیبی از آرامش، آگاهی و پیگیری منطقی است؛ نه بی‌توجهی کامل و نه نگرانی بیش از حد.

سوالات متداول

آیا تیک عصبی خطرناک است؟

در بیشتر موارد خطرناک نیست، اما اگر باعث درد، افت عملکرد، خجالت شدید یا اختلال در زندگی شود، باید بررسی شود.

آیا تیک عصبی در کودکان خودبه‌خود خوب می‌شود؟

بعضی تیک‌های کودکان با گذر زمان کاهش پیدا می‌کنند، اما تیک‌های طولانی، شدید یا همراه با تیک صوتی نیاز به ارزیابی دارند.

استرس باعث تیک عصبی می‌شود؟

استرس معمولاً محرک یا تشدیدکننده است، اما همیشه علت اصلی تیک نیست. زمینه عصبی، رشدی و ژنتیکی هم می‌تواند نقش داشته باشد.