اختلال بیشفعالی و نقص توجه که با نام اختصاری ADHD شناخته میشود، یکی از رایجترین اختلالات روانپزشکی در دوران کودکی است. این اختلال میتواند عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و زندگی روزمره کودک را تحت تاثیر قرار دهد. در سالهای اخیر، آمار ابتلا به ADHD در کودکان رو به افزایش بوده و آگاهی والدین نسبت به این اختلال، اهمیت بالایی در شناسایی و درمان بهموقع آن دارد. در این مقاله با نشانهها، علل، روشهای تشخیص و درمانهای جدید بیش فعالی در کودکان آشنا شوید.
نشانههای بیش فعالی در کودکان
علائم ADHD به سه دستهی اصلی تقسیم میشوند: کم توجهی، بیش فعالی و رفتارهای تکانشی. برخی از شایعترین نشانهها عبارتاند از:
کم توجهی
- ناتوانی در تمرکز روی فعالیتها، به ویژه کارهای مدرسه
- فراموشکاری مکرر (مثل جا گذاشتن وسایل مدرسه)
- بیتوجهی به جزئیات و اشتباهات ناشی از بیدقتی
- ناتوانی در پیروی دقیق از دستورالعملها
بیش فعالی
- بیقراری و حرکت مداوم (حتی در مواقعی که باید آرام بماند)
- صحبت کردن مداوم و قطع کردن صحبت دیگران
- ناتوانی در نشستن طولانی مدت (مثلا سر کلاس یا در مهمانی)
رفتارهای تکانشی
- پاسخ دادن بدون فکر کردن
- قطع صحبت یا بازی دیگران
- صبر نداشتن برای نوبت
نکتهای که باید در نظر داشته باشید این است که علائم گفته شده برای بیش فعالی در کودکان، نشانههای عمومی این عارضه هستند که ممکن است گاهی در کودکان سالم نیز بروز پیدا کنند. همچنین گاهی کودک با توجه به موقعیت و محیطی که در آن قرار دارد(مانند طلاق والدین، جدایی ناگهانی از افراد امن زندگی، جا به جایی محیط مدرسه یا خانه)،میتواند چنین علائمی داشته باشد. برای تشخیص دقیق این موضوع حتما با پزشک متخصص در ارتباط باشید.
دلایل ابتلا و بروز ADHD در کودکان
اگرچه علت دقیق این اختلال هنوز بهطور کامل مشخص نشده، اما عوامل مختلفی در بروز آن نقش دارند، از جمله:
- ژنتیک: کودکانی که یکی از والدین یا خواهر و برادرانشان مبتلا به ADHD هستند، بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند.
- تغییرات در ساختار مغز: مطالعات تصویربرداری مغزی نشان دادهاند که برخی نواحی مغز در کودکان مبتلا به ADHD فعالیت متفاوتی دارند.
- عوامل محیطی: قرار گرفتن جنین در معرض مواد مضر در دوران بارداری، زایمان زودرس یا وزن پایین هنگام تولد میتوانند خطر بروز بیش فعالی در کودکان را افزایش دهند.
- مصرف سیگار یا الکل در دوران بارداری: مصرف این موارد احتمال آسیب به ساختار مغز جنین را بالا میبرند.
چگونه بیش فعالی در کودکان تشخیص داده میشود؟
تشخیص این اختلال معمولا ابتدا توسط روانپزشک کودک و سپس برای تایید توسط متخصص مغز و اعصاب انجام میشود. این روند شامل مراحل زیر است:
- مصاحبه با والدین و معلمان برای بررسی علائم رفتاری
- ارزیابیهای روانشناختی استاندارد
- بررسی سابقه خانوادگی
- در برخی موارد، انجام تستهای نورولوژیکی یا بررسی فعالیتهای مغزی
تشخیص زودهنگام بیش فعالی در کودکان میتواند از مشکلات تحصیلی، رفتاری و عاطفی در آینده جلوگیری کند. زمان را از دست ندهید و از بهترین متخصص مغز و اعصاب در تهران، کمک بگیرید.
نظر دکتر ناصر مهربان متخصص مغز و اعصاب را درباره علائم و تشخیص ADHD در کودکان بشنوید.
راههای درمان ADHD در کودکان
درمان اختلال بیش فعالی و نقص توجه معمولا به صورت چند جانبه و ترکیبی انجام میشود؛ یعنی به جای تکیه صرف بر یک روش، از ترکیبی از دارو، رواندرمانی، آموزش و اصلاح سبک زندگی استفاده میشود. این رویکرد چند بعدی باعث میشود که هم علائم رفتاری کودک کنترل شوند و هم مهارتهای اجتماعی و شناختیاش تقویت گردد.
دارو درمانی (Pharmacotherapy)
دارو درمانی از موثرترین روشها برای کنترل علائم اصلی ADHD از جمله بیقراری، پر تحرکی و ضعف تمرکز است. این داروها روی انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین و نوراپینفرین تاثیر میگذارند.
تاثیر داروهای مورد استفاده عبارتاند از:
- اثربخشی سریع در افزایش تمرکز و کاهش تحرک زیاد
- بالا بردن سطح دوپامین برای بهبود شرایط کلی و کاهش علائم بیش فعالی در کودکان
- داروهای غیرمحرک برای کنترل اضطراب و تیکهای عصبی
نکته مهم:
تجویز این داروها باید کاملاً تحت نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب انجام شود. تنظیم دوز، زمان مصرف، بررسی عوارض جانبی (مثل کاهش اشتها، اختلال خواب یا تحریکپذیری) و پایش مداوم وضعیت کودک اهمیت زیادی دارد. علاوه بر آن قطع ناگهانی داروهای اعصاب نیز میتواند عوارض جبران ناپذیری به دنبال داشته باشد. برای ترک داروها نیز متخصص باید نظر بدهد.
برای برقراری ارتباط با دکتر ناصر مهربان روی شماره
رفتاردرمانی (Behavior Therapy)
رفتاردرمانی به درمان بیش فعالی در کودکان کمک میکند تا:
- مهارتهای اجتماعی و ارتباطی خود را تقویت کند،
- یاد بگیرد احساسات خود را بهتر کنترل کند،
- رفتارهای نامناسب را کاهش داده و جای آنها را با رفتارهای مطلوب پر کند.
این روش شامل موارد زیر است:
- آموزش راهکارهای مقابلهای به کودک برای مدیریت هیجان و تکانه
- برنامهریزی پاداش و تقویت مثبت برای افزایش انگیزه
- آموزش والدین برای برقراری نظم، ثبات و ارتباط موثر با کودک
رفتار درمانی بهویژه برای کودکان زیر ۶ سال که دارو درمانی هنوز توصیه نمیشود، بسیار موثر است. همچنین میتواند در کنار دارو، اثربخشی درمان را به طور قابل توجهی افزایش دهد.
بیشتر بخوانید: موثرترین راههای افزایش تمرکز را بشناسید.
درمانهای مکمل و سبک زندگی
در کنار درمانهای اصلی، برخی رویکردهای مکمل میتوانند روند بهبودی را تسریع کرده و کیفیت زندگی کودک را ارتقاء دهند:
الف) نوع تغذیه
برخی تحقیقات نشان دادهاند که حذف افزودنیهای غذایی، کاهش مصرف قندهای ساده و استفاده از رژیم غذایی غنی از اسیدهای چرب امگا ۳ ممکن است به بهبود تمرکز و کاهش تحریک پذیری کمک کند. البته تاثیر تغذیه هنوز به صورت قطعی اثبات نشده، اما رعایت یک الگوی غذایی سالم و متعادل همیشه توصیه میشود.
ب) ورزش و فعالیت بدنی منظم
فعالیتهایی مانند دویدن، دوچرخه سواری و شنا که به تقویت سیستم قلبی-عروقی کمک میکنند، میتوانند باعث بهبود خلق و خو، کاهش اضطراب و افزایش تمرکز شوند. ورزش منظم همچنین به تنظیم بهتر خواب کودک کمک خواهد کرد.
ج) کار درمانی ذهنی (Occupational Therapy)
درمانگر با استفاده از تمرینهای خاص، به کودک کمک میکند تا مهارتهای حرکتی، دقت، هماهنگی چشم و دست و تمرکز ذهنیاش را تقویت کند.
د) بازی درمانی
بازی درمانی محیطی ایمن برای ابراز احساسات فراهم میکند. کودکان از طریق بازی میتوانند اضطراب و پرخاشگری خود را تخلیه کرده و یاد بگیرند چگونه با دیگران تعامل سازندهتری داشته باشند.
سوالات متداول درباره ADHD در کودکان:
از کجا بفهمم کودک من بیشفعال است یا فقط پرانرژی؟
اگر فرزند شما بیشتر علائم ذکر شده در مقاله را دارد بای تشخیص بهتر حتما به متخصص مراجعه کنید.
آیا بیشفعالی با افزایش سن برطرف میشود؟
علائم بیشفعالی ممکن است با افزایش سن کاهش یابد یا شکل آن تغییر کند، اما در بسیاری موارد تا بزرگسالی ادامه مییابد.
آیا کودکان بیشفعال میتوانند در مدرسه موفق باشند؟
بله، با درمان مناسب و حمایت از سوی والدین و معلمان، کودکان مبتلا به ADHD میتوانند پیشرفت تحصیلی خوبی داشته باشند.
جمعبندی
شناخت درست اختلال بیشفعالی در کودکان، اولین قدم برای مدیریت آن است. با افزایش آگاهی والدین، تشخیص زودهنگام و بهرهگیری از روشهای درمانی موثر، میتوان از پیامدهای منفی این اختلال جلوگیری کرد. مشورت با پزشک مغز و اعصاب، کلید اصلی برای انتخاب بهترین مسیر درمانی خواهد بود. همین حالا نوبت بگیرید.