تشنج در کودکان یکی از شایعترین اختلالات نورولوژیکی است که میتواند باعث نگرانی والدین و پزشکان شود. این وضعیت ممکن است بهصورت ناگهانی و با علائمی مانند حرکات غیرارادی، از دست دادن هوشیاری، یا حتی تغییرات رفتاری ظاهر شود. هرچند در بسیاری از موارد، تشنج بهدلیل عواملی گذرا مانند تب بالا یا کمبود قند خون رخ میدهد، اما در برخی کودکان ممکن است نشانهی یک بیماری جدیتر مانند صرع باشد.در این مقاله، به بررسی دقیق دلایل، علائم، روشهای تشخیص و درمان تشنج در کودکان پرداخته خواهد شد.
بیشتر بخوانید: بهترین متخصص درمان تشنج
تشنج چگونه در کودکان رخ میدهد؟
تشنج زمانی رخ میدهد که فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی در مغز ایجاد شود. این فعالیت غیرعادی میتواند منجر به علائم مختلفی مانند حرکات غیرارادی، از دست دادن هوشیاری، تغییر در رفتار یا حتی اختلالات حسی شود. در کودکان، تشنج میتواند به دلایل مختلفی از جمله تب بالا، کمبود اکسیژن، اختلالات متابولیکی، عفونتهای مغزی و بیماریهای ژنتیکی رخ دهد. تشخیص دقیق علت تشنج برای انتخاب درمان مناسب بسیار مهم است. والدین و مراقبان باید با علائم و نحوهی برخورد صحیح با تشنج آشنا باشند و در صورت بروز تشنج، کودک را به پزشک متخصص مغز و اعصاب کودکان ارجاع دهند.
مراحل بروز تشنج در کودکان
تشنج ممکن است به سه مرحلهی کلی تقسیم شود:
مرحله پیشدرآمد (Aura): برخی از کودکان، بهویژه آنهایی که دچار صرع هستند، قبل از شروع تشنج علائمی مانند تغییر در خلقوخو، ترس ناگهانی، دیدن نورهای غیرواقعی، یا احساس غیرطبیعی در بدن را تجربه میکنند. این مرحله در همهی کودکان دیده نمیشود.
مرحلهی تشنج فعال: در این مرحله، فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز آغاز شده و منجر به علائم مختلفی میشود. نوع علائم بستگی به ناحیهی مغزی درگیر دارد. برخی از کودکان ممکن است دچار حرکات لرزشی شدید شوند (تشنج تونیک-کلونیک)، در حالی که برخی دیگر فقط برای چند ثانیه خیره میمانند (تشنج غیابی).
مرحلهی پسا تشنج (Postictal): پس از پایان تشنج، کودک ممکن است برای مدتی دچار گیجی، خوابآلودگی، ضعف عضلانی یا تغییرات رفتاری شود. این مرحله میتواند از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد.
علل شایع تشنج در کودکان
تشنج در کودکان میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد و شدت و علائم آن نیز متفاوت است در ادامه شایع ترین دلایل بروز تشنج در کودکان را معرفی خواهیم کرد:
تب و تشنج (فبریل): شایعترین نوع تشنج در کودکان بین ۶ ماه تا ۵ سال که به دلیل افزایش سریع دمای بدن رخ میدهد.
صرع: یک اختلال مزمن که با تشنجهای مکرر و بدون علت مشخص همراه است.
اختلالات متابولیکی: مانند کمبود قند خون (هیپوگلیسمی) یا کمبود کلسیم و سدیم.
عفونتهای مغزی: مانند مننژیت و انسفالیت که باعث التهاب مغز میشوند.
آسیبهای مغزی: ناشی از ضربهی شدید به سر یا ناهنجاریهای مادرزادی مغز.
عوامل ژنتیکی: برخی از انواع صرع زمینهی ارثی دارند.
بیشتر بخوانید: عامل محرک تشنج
علائم عمومی تشنج در کودکان
تشنج در کودکان میتواند با طیف وسیعی از علائم همراه باشد که شدت و نوع آنها بسته به علت و نوع تشنج متفاوت است. برخی تشنجها با حرکات واضح و شدید همراه هستند، در حالی که برخی دیگر ممکن است تنها با تغییرات جزئی در رفتار یا آگاهی بروز کنند. شناخت این علائم به والدین و مراقبان کمک میکند تا در صورت وقوع تشنج، واکنش مناسبی داشته باشند و در اسرع وقت به دنبال ارزیابی پزشکی باشند.
علائم حرکتی
حرکات غیرارادی و لرزش (تونیک-کلونیک): حرکات شدید و مکرر اندامها، انقباض ناگهانی عضلات و تکانهای غیرقابلکنترل.
سفت شدن بدن: کودک ممکن است بهطور ناگهانی بدنش را سفت کند و برای چند ثانیه در همان وضعیت باقی بماند.
افتادن ناگهانی: در برخی موارد، کودک به دلیل از دست دادن ناگهانی کنترل عضلات، زمین میخورد.
حرکات غیرطبیعی دهان یا چشمها: ممکن است پلک زدن سریع، حرکات نامنظم چشم یا مکیدن و جویدن غیرعادی رخ دهد.
علائم غیر حرکتی (غیابی و حسی)
خیره شدن ناگهانی: برخی از کودکان بدون هیچ حرکت خاصی، فقط برای چند ثانیه به یک نقطه خیره میشوند و به محیط اطراف واکنش نشان نمیدهند (تشنج غیابی).
تغییر در حواس: ممکن است کودک احساس عجیب و غیرعادی در بدن داشته باشد، مثلاً حس سوزش، بیحسی یا دیدن نورهای غیرواقعی.
حرکات تکراری و غیرارادی: مانند پلک زدن مداوم، لیسیدن لبها یا بازی کردن با دستها بهطور غیرطبیعی.
علائم شناختی و رفتاری
گیجی و سردرگمی: پس از تشنج، کودک ممکن است برای چند دقیقه تا چند ساعت دچار گیجی، فراموشی یا عدم شناخت اطراف شود.
بیقراری یا ترس ناگهانی: برخی از کودکان قبل از شروع تشنج احساس اضطراب شدید، ترس یا حتی حملهی پانیک را تجربه میکنند.
مشکلات گفتاری: ممکن است کودک برای مدتی توانایی صحبت کردن را از دست بدهد یا بهسختی کلمات را بیان کند.
علائم جسمی پس از تشنج (مرحله پسا تشنج)
خوابآلودگی شدید: بسیاری از کودکان پس از تشنج دچار خستگی و نیاز به خواب طولانیمدت میشوند.
سردرد یا درد عضلانی: به دلیل انقباضات شدید عضلانی، کودک ممکن است پس از تشنج دچار درد در نواحی مختلف بدن شود.
بیاختیاری ادرار یا مدفوع: در برخی از موارد، کودک هنگام تشنج کنترل مثانه یا رودهی خود را از دست میدهد.
علائم اولیه تشنج در کودکان
در بسیاری از موارد، تشنج در کودکان بهطور ناگهانی و بدون هشدار رخ میدهد. اما برخی کودکان، بهویژه آنهایی که دچار صرع هستند، ممکن است قبل از شروع تشنج علائمی را تجربه کنند که به آنها علائم پیشدرآمد (Aura) یا هشدار اولیه گفته میشود. این علائم میتوانند از چند ثانیه تا چند ساعت قبل از تشنج ظاهر شوند و شناخت آنها به والدین کمک میکند تا اقدامات پیشگیرانهای برای ایمنی کودک انجام دهند.
احساس عجیب در بدن: کودک ممکن است احساس بیحسی، گزگز، سوزش یا حرکات غیرارادی در دستها یا پاها داشته باشد.
دیدن نور ها یا اشکال غیرواقعی: برخی از کودکان قبل از تشنج، فلاشهای نور، رنگهای غیرعادی یا تصاویر غیرواقعی را مشاهده میکنند.
تغییر در شنوایی: شنیدن صداهای عجیب، زنگ زدن در گوش یا کاهش ناگهانی شنوایی از دیگر علائم اولیه است.
احساس بوی غیرطبیعی: برخی کودکان بویهای نامعمولی مانند دود، گوگرد یا عطرهای عجیب را حس میکنند.
اضطراب یا ترس ناگهانی: کودک ممکن است بدون دلیل مشخص دچار ترس شدید یا احساس وحشت شود.
احساس ناآرامی و بیقراری: برخی کودکان دچار بیقراری، تحریکپذیری یا پرخاشگری غیرمعمول میشوند.
احساس خوابآلودگی یا گیجی: در برخی موارد، کودک دچار کاهش تمرکز، احساس خستگی ناگهانی یا حالت گیجی میشود.
حرکات غیرارادی یا تیکهای عصبی: ممکن است کودک دچار پلک زدن مداوم، لیسیدن لبها، بلع غیرطبیعی یا حرکات ناگهانی در انگشتان شود.
حساس سرگیجه یا عدم تعادل: برخی کودکان دچار سبکی سر، حالت چرخش محیط اطراف یا مشکل در راه رفتن میشوند.
حالت تهوع یا درد شکم: برخی کودکان قبل از شروع تشنج، احساس تهوع، درد معده یا فشار در قفسهی سینه دارند.
حالت خیره شدن: کودک ممکن است برای چند لحظه به یک نقطه خیره شود و نسبت به اطراف بیتوجه باشد.
عدم پاسخگویی به صدا یا تحریکات محیطی: گاهی کودک برای چند ثانیه به اسم خود واکنش نشان نمیدهد یا حرکات اطراف را درک نمیکند.
انواع تشنج در کودکان
تشنج در کودکان به دلایل مختلفی رخ میدهد و بسته به ناحیهای از مغز که درگیر شده است، میتواند اشکال متفاوتی داشته باشد. بهطور کلی، تشنجها به دو دستهی اصلی تقسیم میشوند: تشنجهای موضعی (کانونی) و تشنجهای عمومی. در ادامه، هر یک از این انواع تشنج را بررسی میکنیم.
تشنجهای موضعی (کانونی یا فوکال)
این نوع تشنج زمانی رخ میدهد که فعالیت الکتریکی غیر طبیعی تنها در یک قسمت از مغز ایجاد شود. تشنجهای کانونی میتوانند با یا بدون از دست دادن هوشیاری باشند.
تشنج کانونی بدون اختلال در هوشیاری (تشنج ساده فوکال)
کودک هوشیار باقی میماند اما علائم غیرطبیعی را تجربه میکند.ممکن است حرکات غیرارادی در یک قسمت از بدن (مثل پرش دست یا پا) مشاهده شود.گاهی کودک احساس سوزنسوزن شدن، دیدن نورهای عجیب یا شنیدن صداهای غیرواقعی دارد.ممکن است فقط چند ثانیه تا یک دقیقه طول بکشد.
تشنج کانونی با اختلال در هوشیاری (تشنج پیچیده فوکال)
کودک گیج و سردرگم شده و واکنش مناسبی به محیط ندارد.ممکن است حرکات غیرارادی مانند لیسیدن لبها، بلع مکرر، مالیدن دستها یا حرکات تکراری انجام دهد. بعد از تشنج، کودک ممکن است برای چند دقیقه تا چند ساعت دچار گیجی یا فراموشی شود.
تشنجهای عمومی
تشنجهای عمومی زمانی رخ میدهند که فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در سراسر مغز گسترش یابد و معمولاً باعث از دست دادن هوشیاری میشوند.شایعترین نوع تشنج عمومی که با دو مرحله همراه است:
مرحلهی تونیک: بدن سفت شده، کودک ممکن است فریاد بکشد و تنفس برای چند لحظه متوقف شود.
مرحلهی کلونیک: حرکات شدید و پرشی در اندامها ظاهر میشود.
ممکن است ۱ تا ۳ دقیقه طول بکشد و پس از آن، کودک گیج یا خوابآلود شود.گاهی همراه با از دست دادن کنترل مثانه یا گاز گرفتن زبان است.
تشنج غیابی
کودک بهطور ناگهانی برای چند ثانیه به یک نقطه خیره میشود و هیچ واکنشی به محیط ندارد. ممکن است چندین بار در روز رخ دهد، اما معمولاً کمتر از ۱۵ ثانیه طول میکشد. گاهی با حرکات جزئی مانند پلک زدن یا حرکت دادن لبها همراه است. بیشتر در کودکان ۴ تا ۱۴ سال دیده میشود و ممکن است با عدم توجه یا حواسپرتی اشتباه گرفته شود.
تشنج افتادن
کودک بهطور ناگهانی تعادل خود را از دست داده و روی زمین میافتد.معمولاً فقط چند ثانیه طول میکشد، اما ممکن است باعث آسیبدیدگی شود.به دلیل از دست دادن ناگهانی کنترل عضلانی رخ میدهد.
تشنج میوکلونیک
شامل پرشهای ناگهانی و سریع در عضلات، بهویژه در بازوها و پاها است.ممکن است در هر دو طرف بدن رخ دهد.معمولاً خیلی کوتاه است و کودک هوشیاری خود را از دست نمیدهد.
تشنجهای خاص در کودکان
برخی از انواع تشنجها در دوران کودکی شایعتر هستند و به دلایل خاصی رخ میدهند.
تشنج ناشی از تب (فبریل): در کودکان ۶ ماه تا ۵ سال رخ میدهد و به دلیل افزایش سریع دمای بدن ایجاد میشود.معمولاً تونیک-کلونیک است و کمتر از ۵ دقیقه طول میکشد.اغلب بدون عوارض خاصی است، اما در برخی موارد ممکن است نشانهای از یک بیماری عصبی زمینهای باشد.
اسپاسم نوزادی (سندرم وست): در نوزادان کمتر از یک سال دیده میشود و با انقباض ناگهانی و کوتاه در دستها و پاها همراه است. میتواند نشاندهندهی اختلالات مغزی جدی باشد و نیاز به بررسی دقیق دارد.
سندرم لنوکس-گاستو: نوعی صرع شدید که معمولاً در سنین ۳ تا ۵ سالگی شروع میشود. شامل ترکیبی از تشنجهای مختلف (تونیک، آتونیک، میوکلونیک) است. معمولاً با تاخیر در رشد شناختی و مشکلات رفتاری همراه است.
تشخیص تشنج در کودکان
تشخیص تشنج در کودکان فرایندی پیچیده است که نیاز به ارزیابی دقیق و استفاده از روشهای مختلف تشخیصی دارد. چون علائم تشنج میتوانند مشابه سایر اختلالات پزشکی باشند، پزشکان باید با دقت زیادی به شواهد بالینی توجه کنند تا علت دقیق بروز این وضعیت مشخص شود و بهترین روش درمان تشنج انتخاب شود. در ادامه به مراحل و ابزارهای مورد استفاده در تشخیص تشنج در کودکان پرداختهایم.
ارزیابی بالینی و تاریخچه پزشکی
اولین گام در تشخیص تشنج، ارزیابی بالینی دقیق است. پزشک با والدین کودک صحبت میکند تا تاریخچهی دقیق بیماری و علائم کودک را بهدست آورد. در این مرحله، نکات زیر بررسی میشود:
شکل و نوع تشنج: پزشک از والدین میخواهد تا توصیف دقیقی از رفتار کودک قبل، حین و بعد از تشنج ارائه دهند.
سابقه پزشکی کودک: بررسی بیماریهای گذشته کودک، از جمله عفونتها، ضربه به سر، مشکلات متابولیکی، و سایر اختلالات نورولوژیک.
سابقه خانوادگی: بررسی احتمال اختلالات ژنتیکی یا صرع در اعضای خانواده.
محیط و شرایط: ارزیابی عواملی مانند تب، استرس، و هرگونه تغییرات در رژیم غذایی یا خواب که ممکن است باعث بروز تشنج شده باشد.
معاینه فیزیکی
پزشک ممکن است معاینه فیزیکی کامل از کودک انجام دهد تا هرگونه علامت غیرطبیعی در سیستم عصبی، مانند ضعف عضلانی، مشکل در هماهنگی حرکات، یا علائم عفونتهای مغزی را بررسی کند. معاینه فیزیکی شامل ارزیابی reflex ها، قدرت عضلات، و هماهنگی حرکات است.
آزمایشهای تشخیصی
برای تایید تشخیص و شناسایی علت تشنج، آزمایشهای مختلفی ممکن است نیاز باشد:
✅ الکتروانسفالوگرام (EEG)
✅ تصویربرداری مغزی (MRI یا CT اسکن)
✅ آزمایش خون
✅ آزمایش مایع مغزی-نخاعی (LP)
ارزیابیهای تخصصی
در موارد خاص، پزشک ممکن است به ارزیابیهای تخصصی دیگری نیاز داشته باشد:
مشاوره ژنتیک: در کودکانی که مشکوک به اختلالات ژنتیکی هستند یا در خانواده آنان سابقه صرع وجود دارد.
آزمونهای متابولیک: در مواردی که پزشک مشکوک به اختلالات متابولیکی نادر باشد، ممکن است از آزمایشات تخصصی استفاده کند.
تشخیص افتراقی
یکی از چالشهای تشخیص تشنج در کودکان، تشخیص افتراقی است. یعنی تشخیص اینکه آیا کودک واقعاً دچار تشنج شده است یا اینکه علائمی مشابه به دیگر اختلالات دارد. برخی از شرایطی که ممکن است با تشنج اشتباه گرفته شوند عبارتند از:
سنکوپ (غش کردن): بهویژه در کودکانی که دچار افت فشار خون یا کمبود قند خون میشوند.
حرکات غیرارادی عصبی: مانند تیکهای عصبی یا اختلالات حرکتی.
اختلالات روانی: برخی اختلالات رفتاری مانند اختلالات اضطرابی یا حملات پانیک میتوانند علائم مشابه به تشنج ایجاد کنند.
بیشتر بخوانید: تفاوت صرع با تشنج
راهکارهایی برای والدین هنگام وقوع تشنج در کودکان
وقوع تشنج در کودک میتواند تجربهای بسیار ترسناک و اضطرابآور برای والدین باشد. با این حال، مهم است که والدین آرامش خود را حفظ کرده و اقدامات صحیح را انجام دهند تا ایمنی کودک حفظ شود و تشنج به درستی مدیریت شود. در ادامه به برخی از راهکارهای مهم برای والدین هنگام وقوع تشنج در کودکان اشاره شده است:
حفظ آرامش: اولین گام حفظ آرامش است. اگرچه مشاهدهی تشنج میتواند وحشتآور باشد، اما واکنشهای سریع و مناسب میتواند از آسیبهای بعدی جلوگیری کند. والدین باید به یاد داشته باشند که بیشتر تشنجها خود به خود پایان مییابند و کودک معمولاً پس از آن بهبود مییابد.
محافظت از کودک: دور کودک را از اشیاء خطرناک خالی کنید. اطمینان حاصل کنید که کودک در هنگام تشنج از هر گونه اشیاء تیز، داغ یا خطرناک دور است.کودک را از زمین دور نکنید. اگر کودک بر روی زمین افتاده است، سعی کنید او را در موقعیتی امن قرار دهید، مانند قرار دادن بالش یا لباس نرم زیر سرش تا از آسیب به سر جلوگیری کنید. از حرکت دادن کودک به طور ناگهانی خودداری کنید. در حین تشنج، از تلاش برای نگه داشتن کودک یا ممانعت از حرکت او خودداری کنید. حرکت دادن کودک میتواند باعث آسیب به او شود.
قرار دادن کودک در وضعیت ایمن: بهطور طبیعی کودک را به یک طرف بچرخانید. این کار به جلوگیری از انسداد راههای هوایی (مانند وارد شدن بزاق به ریهها) کمک میکند و از خفگی جلوگیری میکند. اگر ممکن است، دهان کودک را با چیزی مسدود نکنید. بسیاری از والدین در لحظهی تشنج فکر میکنند باید دهان کودک را باز کنند یا چیزی در آن قرار دهند، اما این کار خطرناک است و میتواند منجر به آسیب به دهان یا دندان کودک شود.
زمانسنجی تشنج: زمان تشنج را ثبت کنید. مهم است که مدت زمان تشنج را با دقت ثبت کنید. در صورتی که تشنج بیشتر از ۵ دقیقه طول کشید، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید. اگر تشنج مکرر باشد (بیش از یک بار در یک دوره کوتاه)، فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
بررسی تنفس و هوشیاری: پس از پایان تشنج، بررسی کنید که آیا کودک نفس میکشد و هوشیار است. بسیاری از کودکان پس از تشنج به خواب میروند، اما مهم است که از وضعیت تنفسی و هوشیاری کودک مطمئن شوید. اگر کودک نفس نمیکشد یا به نظر میرسد که در حال غرق شدن است، از اقدامات کمکهای اولیه مانند تنفس مصنوعی استفاده کنید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید.
راحتی کودک پس از تشنج: به کودک اجازه دهید استراحت کند. بعد از تشنج، کودک ممکن است گیج و خوابآلود باشد. او را در یک مکان آرام قرار دهید و اجازه دهید که به تدریج به حالت طبیعی خود بازگردد. از او درخواست نکنید که فوراً با شما صحبت کند یا هر چیزی بخورد. پس از تشنج، بسیاری از کودکان قادر به صحبت یا خوردن نیستند. تا زمانی که کودک به هوش کامل بازنگشته، از ارائه غذا یا نوشیدنی خودداری کنید.
مراقبتهای پزشکی بعد از تشنج: تماس با پزشک. حتی اگر تشنج کوتاه و بیخطر به نظر میرسد، باید با پزشک متخصص مغز و اعصاب یا پزشک عمومی تماس بگیرید تا وضعیت کودک مورد بررسی قرار گیرد و از بروز مشکلات دیگر جلوگیری شود. در صورت وقوع تشنجهای مکرر یا عدم کنترل تشنجها، پزشک ممکن است نیاز به تجویز داروهای ضد صرع یا انجام آزمایشهای بیشتر داشته باشد.
یادداشتبرداری از تشنجها: ثبت جزئیات تشنج. از زمان شروع، مدت زمان، علائم قبل و بعد از تشنج و هرگونه نکات خاص دیگر یادداشت کنید. این اطلاعات به پزشک کمک خواهد کرد تا تشخیص دقیقتری داشته باشد و برنامه درمانی مناسبتری پیشنهاد دهد.
آگاهی از علائم پیشدرآمد: اگر کودک علائم پیشدرآمد تشنج را نشان داد (مانند تغییرات حسی یا رفتاری)، سعی کنید از وقوع تشنج جلوگیری کنید. در این شرایط، میتوانید کودک را در یک محیط امن و آرام قرار دهید تا از بروز آسیبهای احتمالی جلوگیری کنید.
نتیجهگیری
تشخیص تشنج در کودکان فرایندی پیچیده است که نیازمند ارزیابی دقیق تاریخچه پزشکی، معاینه فیزیکی و استفاده از ابزارهای تشخیصی متنوع مانند EEG، تصویربرداری مغزی و آزمایشهای خون است. همچنین علائم و درمان تشنج متنوع است که در صورت مشاهدهی علائم مشکوک به تشنج، باید فوراً به پزشک متخصص مغز و اعصاب کودکان مراجعه کرد تا علت دقیق و درمان مناسب تعیین شود.