تشنج یکی از اختلالات شایع سیستم عصبی است که در اثر فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و ناگهانی در مغز رخ میدهد. این وضعیت میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود، از حرکات غیرارادی اندامها گرفته تا تغییرات رفتاری، از دست دادن هوشیاری یا احساسات غیرمعمول. تشنج ممکن است به صورت یک رویداد منفرد اتفاق بیفتد یا به صورت مکرر ادامه پیدا کند که در این صورت به عنوان صرع شناخته میشود.در این مقاله به بررسی علل، انواع و راههای تشخیص و درمان تشنج میپردازد تا به درک بهتری از این اختلال کمک کند.
تشنج چیست ؟
تشنج به معنی یک حمله ی ناگهانی عصبی ناشی از تخلیه های غیر طبیعی سلول های عصبی قشر مغز است و بسته به این که این تخلیه های از کجای مغز منشا می گیرند، می تواند باعث تظاهرات گوناگون شود که این تظاهرات می توانند هر کدام به تنهایی و یا ترکیب با هم دیگر وجود داشته باشند. این وضعیت میتواند باعث بروز تغییرات موقت در رفتار، حرکات، احساسات یا سطح هوشیاری شود.
تشنجها بسته به شدت و نوع، ممکن است به صورت حرکات سریع و غیرارادی بدن، گیجی، خیرگی به یک نقطه یا حتی از دست دادن کامل هوشیاری ظاهر شونداین عارضه می تواند در هر سنی رخ دهد و دلایل مختلفی دارد، اما در برخی موارد، علت مشخصی برای تشنج پیدا نمیشود.تشخیص و درمان تشنج با توجه به علت آن انجام میشود، کنترل تشنجها نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بیمار دارد.
بیشتر بخوانید: بهترین متخصص درمان تشنج
انواع تشنج
تشنج انواع مختلفی دارد که بر اساس نحوه شروع و گسترش فعالیت الکتریکی در مغز طبقهبندی میشوند. شناخت انواع تشنج به پزشکان کمک میکند تا درمان مناسب را انتخاب کنند. به طور کلی، تشنجها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
تشنجهای کانونی (جزئی یا فوکال)
در این نوع، فعالیت الکتریکی غیرطبیعی از یک ناحیه خاص در مغز شروع میشود. تشنجهای کانونی میتوانند به دو شکل ظاهر شوند:
تشنج کانونی بدون از دست دادن هوشیاری: بیمار هوشیار میماند اما علائمی مانند حرکات غیرارادی در یک قسمت بدن، احساسات عجیب (مانند دیدن نورهای چشمکزن) یا تغییر در حس بویایی و چشایی را تجربه میکند.
تشنج کانونی با اختلال در هوشیاری: بیمار هوشیاری خود را از دست میدهد یا رفتارهای غیرطبیعی مانند حرکات تکراری از خود نشان میدهد. پس از تشنج، بیمار معمولاً گیج است و چیزی از آن به خاطر نمیآورد.
تشنجهای عمومی (گسترده)
در این نوع، فعالیت غیرطبیعی از همان ابتدا در سراسر مغز گسترش مییابد. این تشنجها اغلب با از دست دادن هوشیاری همراه هستند. انواع تشنجهای عمومی عبارتاند از:
تشنج تونیک-کلونیک (گراندمال): شایعترین نوع تشنج که با سفت شدن عضلات و حرکات سریع و لرزشی همراه است. بیمار ممکن است زمین بخورد، فریاد بزند یا زبان خود را گاز بگیرد.
تشنج ابسانس (پتیت مال):بیشتر در کودکان دیده میشود و به صورت خیرگی کوتاهمدت به یک نقطه ظاهر میشود. بیمار معمولاً برای چند ثانیه ارتباط خود را با محیط از دست میدهد اما حرکات بدنی خاصی ندارد.
تشنج میوکلونیک:به صورت پرشهای ناگهانی و سریع در عضلات ظاهر میشود. این نوع تشنج معمولاً کوتاه است و بیمار هوشیار میماند.
تشنج تونیک:با سفت شدن ناگهانی عضلات، معمولاً در پاها، بازوها یا پشت همراه است که ممکن است باعث زمین خوردن بیمار شود.
تشنج آتونیک : در این نوع، بیمار ناگهان کنترل عضلانی خود را از دست داده و به زمین میافتد. این تشنجها معمولاً کوتاه هستند اما خطر آسیبدیدگی در اثر افتادن وجود دارد.
بیشتر بخوانید: عوامل محرک تشنج
علت تشنج بیمار
علت تشنج
تشنج میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد که برخی از آنها موقتی و برخی دیگر دائمی هستند. این دلایل میتوانند شامل مشکلات مغزی، بیماریهای سیستم عصبی و عواملی مانند اختلالات متابولیک یا استفاده از داروها باشند. در اینجا برخی از علل شایع تشنج آورده شده است:
صرع: صرع یک اختلال مزمن است که در آن مغز فعالیت الکتریکی غیرطبیعی دارد و به طور مکرر تشنج رخ میدهد. این اختلال میتواند به دلایل ژنتیکی یا آسیبهای مغزی ایجاد شود.
بیشتر بخوانید: درمان صرع و تشنج با rtms
تب بالا (در کودکان): در کودکان، تب بالا میتواند موجب تشنج شود. این نوع تشنجها معمولاً در سنین ۶ ماه تا ۵ سال بیشتر دیده میشود و به عنوان تشنجهای تبدار شناخته میشوند.
آسیبهای مغزی: آسیبهای مغزی مانند ضربه به سر، تصادفات یا آسیبهای ورزشی میتوانند به مغز آسیب زده و باعث ایجاد تشنج شوند. در این موارد، تشنج معمولاً پس از وقوع آسیب ظاهر میشود.
سکته مغزی: سکته مغزی یا کاهش جریان خون به قسمتی از مغز میتواند باعث ایجاد تشنج شود. در این شرایط، آسیب به بافت مغزی میتواند منجر به فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و تشنج شود.
عفونتهای مغزی: عفونتهایی مانند مننژیت یا انسفالیت که به مغز حمله میکنند، میتوانند موجب تشنج شوند. عفونتهای دیگر مانند تب مالت یا هاری نیز ممکن است به همین نتیجه منتهی شوند.
تومورهای مغزی: وجود تومور در مغز میتواند به دلیل فشار روی بافتهای مغزی یا ایجاد اختلال در فعالیتهای الکتریکی مغز، باعث بروز تشنج شود.
اختلالات متابولیک: مقادیر نامتعادل الکترولیتها، کمبود قند خون (هیپوگلیسمی)، افزایش قند خون (هیپرگلیسمی) یا اختلالات در عملکرد کبد و کلیهها میتوانند به تشنج منجر شوند.
مصرف مواد مخدر یا الکل: مصرف بیش از حد الکل، ترک ناگهانی الکل یا مصرف مواد مخدر میتواند باعث بروز تشنج شود. برخی داروهای خاص نیز ممکن است باعث تشنج به عنوان عارضه جانبی شوند.
بیماریهای ژنتیکی: برخی از اختلالات ژنتیکی میتوانند باعث تشنج شوند. این اختلالات معمولاً از دوران کودکی شروع میشوند و در برخی موارد به طور مداوم ادامه دارند.
بیماریهای خودایمنی: بیماریهایی مانند لوپوس یا بیماریهای خودایمنی که به مغز آسیب میزنند، میتوانند منجر به تشنج شوند.
عدم تعادل در سطح اکسیژن مغز: کمبود اکسیژن به مغز (مانند در اثر حمله قلبی یا مشکلات تنفسی) میتواند به فعالیت غیرطبیعی در مغز و در نهایت تشنج منجر شود.
استرس و خواب ناکافی: در برخی افراد، استرس زیاد یا خواب ناکافی میتواند تحریککننده تشنج باشد، به خصوص اگر فرد زمینهای برای صرع داشته باشد.
بیشتر بخوانید: تفاوت صرع با تشنج
علائم تشنج
علائم تشنج بسته به نوع و شدت آن میتوانند متفاوت باشند، اما به طور کلی، برخی از علائم مشترک در اکثر تشنجها وجود دارند. این علائم ممکن است قبل از شروع تشنج (پیشآگهی)، حین تشنج و پس از آن (مرحله ریکاوری) ظاهر شوند.در برخی از افراد، پیش از وقوع تشنج، علائم خاصی به نام “آورا” (Aura) ممکن است بروز کند. این علائم شامل موارد زیر میشوند:
- احساس چشایی، بویایی یا بینایی غیرعادی (مثل دیدن نورهای چشمکزن یا بوهای عجیب)
- اضطراب، ترس یا احساس غیرواقعی بودن
- سرگیجه، احساس سنگینی یا ضعف در یک قسمت از بدن
- احساسات غیر طبیعی مانند سردرگمی یا گیجی
علائم حین تشنج
تشنج تونیک-کلونیک (گراندمال):سفت شدن ناگهانی و شدید عضلات بدن که منجر به افتادن فرد میشود. عضلات ممکن است سفت و متشنج شوند.حرکتهای سریع و لرزشی در اندامها، معمولاً شامل تکانهای شدید دستها و پاها. می شود.بیمار به طور کامل از هوش میرود و قادر به درک محیط اطراف خود نیست.ممکن است زبان گاز گرفته شود یا فرد از دهان خود کف خارج کند.
تشنج ابسانس (پتیت مال): فرد به طور ناگهانی به یک نقطه خیره میشود و در دنیای اطراف خود غرق میشود. فرد معمولاً در حین تشنج حرکات جسمانی ندارد یا حرکتهای بسیار خفیفی مانند پلک زدن انجام میدهد.
تشنج میوکلونیک: معمولاً به صورت پرشهای کوتاه و غیرارادی در اندامها، به ویژه در بازوها یا پاها بروز می کند.
تشنج آتونیک: فرد به طور ناگهانی دچار عدم کنترل بدن میشود و ممکن است زمین بخورد.
علائم پس از تشنج (مرحله ریکاوری)
بعد از پایان تشنج، فرد ممکن است دچار مشکلات زیر شود:
گیجی و سردرگمی: فرد ممکن است پس از هوشیاری دوباره احساس گیجی، خوابآلودگی یا سردرگمی داشته باشد.
درد عضلانی: ممکن است درد و سفتی در عضلات به دلیل انقباضات تشنج وجود داشته باشد.
سرگیجه یا ضعف: برخی افراد پس از تشنج ممکن است احساس ضعف شدید یا مشکل در حفظ تعادل داشته باشند.
فراموشی: در برخی افراد، ممکن است بخشی از تشنج را به خاطر نیاورند یا دچار فراموشی شوند.
کلافگی یا عصبانیت: برخی افراد ممکن است پس از تشنج احساس کلافگی یا عصبانیت کنند.
علائم احتمالی خطرناک
علائمی که می تواند خطرناک باشد و پس از مشاهده باید سریعا به پزشک مراجعه کرد:
📌 طولانی شدن تشنج (بیش از ۵ دقیقه)
📌 وقوع تشنجهای مکرر بدون بهبودی بین آنها
📌 آسیب به بدن یا سر به دلیل تشنج
📌 تشنج در دوران بارداری
📌 تشنج بدون سابقه قبلی
به طور کلی این بیماری می تواند به صورت اختلالات گذرای حافظه و اختلال کنترل ادرار و مدفوع ظاهر شود . همچنین می تواند به صورت اختلال در تنظیم سیستم عصبی خودکار بدن خود را نشان دهد و باعث گرم شدن ها و سرد شدن ها، افزایش و افت فشار خون، حملات افتادن شود. تشنج می تواند به صورت حملات اختلالات روانی مانند: سرخوشی ها و افسردگی های گذار، اختلالات رفتاری، پرخاشگری، حملات خشم و حرکات عجیب و غریب شود.
دکتر ناصر مهربان متخصص مغز و اعصاب، عضلات و ستون فقرات با استفاده از روش های تشخیصی و درمانی مجهز به بررسی بیماری ها می پردازد و از بروز عوارض زیاد جلوگیری می کند. جهت مشاوره با متخصص مغز و اعصاب خوب در تهران می توانید با شماره ۰۹۳۷۳۵۳۳۹۹۲ ۰۹۳۷۳۵۳۳۹۹۲ تماس بگیرید یا به آدرس اینستاگرام دکتر ناصر مهربان مراجعه کنید .
نکته مهم در خصوص علائم تشنج
در بسیاری از موارد تشنج واقعی نبوده و ممکن است علل روانپزشکی داشته باشد. در مواردی هم ممکن است تشنج واقعی و کاذب توأما در یک شخص بروز کند. افتراق این دو بسیار مهم است. جدول ذیل در افتراق این دو نوع تشنج از یکدیگر کمک کننده است.
علائم افتراق تشنج واقعی و کاذب
| علائم | واقعی | کاذب |
| افت هوشیاری بعد از تشنج | دارد | ندارد |
| بی اختیاری ادرار | دارد | ندارد |
| گاز گرفتن زبان | دارد | ندارد |
| حرکات کنترل شده | ندارد | دارد |
| صدمه به خود حین تشنج | دارد | ندارد |
| باند شدن لگن بیمار حین تشنج | ندارد | دارد |
| خروج کف از دهان | دارد | ممکن است داشته باشد |
عوارض تشنج
بروز تشنج ممکن است با عوارضی همراه باشد لاسراسیون زبان، چانه و لب ها و ترومای سر در اثر افتادن یا تشنج در نزدیکی اشیاء سخت محتمل است . شکستگی مهره هاو دررفتگی شانه نیز ار عوارض تشنج محسوب می شود. به طور کلی مرگ و میر در بیماران مبتلا به اپی لپسی ۲ تا ۳ برابر جمعیت عادی است.
درمان دارویی تشنج
درمان تشنج
درمان تشنج بستگی به نوع و علت آن دارد. هدف اصلی درمان تشنجها متوقف کردن فوری حملات و جلوگیری از بروز تشنجهای بیشتر است. در ادامه روشهای درمانی مختلف برای کنترل تشنج را بیان خواهیم کرد:
داروهای ضد تشنج (آنتیاپیلپتیک)
داروها معمولاً برای کنترل تشنجها و جلوگیری از بروز حملات بیشتر استفاده میشوند. این داروها بسته به نوع و شدت تشنجها انتخاب میشوند. که شامل بنزودیازپینها، داروهای ضد صرع، داروهای جدیدتر (مثل کوازیپین، لورازپام)می شود.
تغییرات در رژیم غذایی
برای برخی از بیماران، تغییر مدل تغذیه و رعایت برخی رژیم ها مانند: رژیم کتوژنیک می تواند به کنترل تشنجها کمک کند
تحریک مغزی
تحریک عصب واگ: در برخی از بیماران که با داروها به خوبی کنترل نمیشوند، تحریک عصبی واگ به عنوان یک درمان کمکی استفاده میشود. این روش شامل قرار دادن یک دستگاه در گردن بیمار است که به طور منظم سیگنالهایی به مغز ارسال میکند.
جراحی مغز: در موارد شدید و مقاوم به درمان، ممکن است جراحی مغز برای برداشتن ناحیهای از مغز که باعث تشنج میشود، انجام شود. این گزینه معمولاً پس از ارزیابیهای دقیق پزشکی در نظر گرفته میشود.
درمان علت اصلی (در صورت وجود)
در صورتی که تشنج ناشی از یک علت زمینهای خاص مانند عفونت، تومور یا بیماری متابولیک باشد، درمان آن علت میتواند به پیشگیری از بروز تشنجها کمک کند:
درمان عفونتها: در صورتی که تشنج به دلیل مننژیت، انسفالیت یا عفونتهای دیگر باشد، درمان با آنتیبیوتیکها یا آنتیویروسها ضروری است.
درمان مشکلات متابولیک: در صورتی که تشنج ناشی از کمبود یا اختلالات در سطح الکترولیتها یا قند خون باشد، اصلاح این مشکلات میتواند منجر به کاهش تشنجها شود.
درمانهای روانی و رفتاری
مدیریت استرس و اضطراب: در برخی افراد، استرس و اضطراب میتواند موجب بروز تشنجها شود. استفاده از روشهای مدیریت استرس مانند یوگا، مدیتیشن و درمانهای شناختی-رفتاری میتواند مفید باشد.
خواب منظم: کمبود خواب میتواند باعث بروز تشنج شود. بنابراین، تنظیم یک الگوی خواب منظم برای فرد مبتلا به تشنج ضروری است.
مراقبتهای اورژانسی
درمان فوری تشنجهای طولانی: در صورت بروز تشنجهای طولانی یا مکرر (تشنج استاتوس)، بیمار باید فوراً تحت درمان قرار گیرد تا از آسیب مغزی جلوگیری شود.
حمایت تنفسی و مانیتورینگ: در صورت لزوم، بیمار باید به دستگاه تنفسی متصل شده و علائم حیاتی او به طور مداوم نظارت شود.
تغییرات در سبک زندگی
اجتناب از محرکها: برخی محرکها مانند کمخوابی، استرس، یا مصرف الکل میتوانند تشنج را تحریک کنند. تغییر در سبک زندگی و رعایت نکات پیشگیرانه میتواند در مدیریت تشنجها مؤثر باشد.
ورزش منظم: انجام ورزشهای سبک میتواند به بهبود سلامت عمومی بدن کمک کرده و به کنترل تشنجها کمک کند.
یکبار تشنج نیاز به درمان دارد؟
اقدامات اولیه در زمان تشنج
- بررسی راه هوایی، تنفس و گردش خون و اطمینان از سلامت آن ها
- تجویز اکسیژن با ماسک
- برقراری راه وریدی و گرفتن نمونه خون جهت اندازه گیری قند خون
- نوار قلب
- انجام آزمایش کامل خون و بیوشیمی شامل: BS، CBC کراتی نین، اوره، Na، K، Ca و Mg
- همزمان با موارد فوق باید درمان دارویی هم شروع شود.
پیشگیری از تشنج
پیشگیری از تشنجها میتواند به طور قابل توجهی کیفیت زندگی بیماران مبتلا به اختلالات صرعی و سایر شرایط مشابه را بهبود بخشد. با رعایت برخی نکات و اقدامات پیشگیرانه، میتوان از بروز تشنجهای غیرمنتظره جلوگیری کرده و در مدیریت شرایط پزشکی مؤثرتر عمل کرد. در ادامه به برخی از مهمترین روشهای پیشگیری از تشنج اشاره میشود:
✅ مصرف منظم داروهای ضد تشنج
✅ اجتناب از محرکها و عوامل خطر
✅ رعایت رژیم غذایی مناسب
✅ درمان بیماریهای زمینهای
✅ حفظ محیط ایمن
✅ ورزش و فعالیت بدنی
✅ پیگیری منظم پزشکی
✅ آگاهی و آموزش
نتیجه گیری
تشنج یکی از پیچیدهترین اختلالات عصبی است که میتواند دلایل و علائم متنوعی داشته باشد و بر جنبههای مختلف زندگی فرد تاثیر بگذارد. درمان تشنج با هدف کنترل حملات و کاهش دفعات بروز آنها انجام میشود همچنین، پیروی از رژیمهای غذایی خاص و مدیریت استرس نقش مهمی در کاهش تشنج دارد.علاوه بر این، آموزش بیماران و اطرافیان آنها درباره نحوه برخورد با تشنج، از اهمیت ویژهای برخوردار است و میتواند از آسیبهای ناشی از تشنج جلوگیری کند.همکاری نزدیک با پزشکان، رعایت دقیق برنامههای درمانی و توجه به جزئیات زندگی روزمره میتواند به بیماران کمک کند تا زندگی باکیفیتتر و کمخطرتر داشته باشند.