اختلال خواب در کودکان چیست؟ با آغاز فصل مدارس، یکی از مهمترین دغدغههای والدین دیر بیدار شدن کودک و خوابآلودگی او در مدرسه است. این مشکل اغلب به دلیل اختلال خواب در کودکان رخ میدهد و میتواند علاوه بر تأثیر بر عملکرد تحصیلی، باعث کسالت، بیحوصلگی و حتی مشکلات رفتاری شود. بیخوابی و پرخوابی از پنجمین شکایت پرکاربرد والدین در مراجعات به کلینیکها و متخصصان مغز و اعصاب هستند. خواب سالم و باکیفیت دریچهای به عملکرد اجتماعی، خانوادگی و هیجانی هر فرد محسوب میشود و به هم ریختن ساختار طبیعی خواب میتواند سلامت جسمی و روانی کودک و همچنین خواب والدین را مختل کند.
بیخوابی چیست؟
بیخوابی عبارت است از شکایت کودک یا والدین از دشواری زیاد در به خواب رفتن، بیدار شدنهای مکرر یا طولانی در شب و تجربه خواب بیکیفیت، حتی زمانی که فرصت و موقعیت کافی برای خواب فراهم است. در کودکان، خودداری از رفتن به رختخواب، مشکلات شروع خواب و تداوم آن شایع است. خواب آلودگی شدید در طول روز، به ویژه در دوران اواسط کودکی، مسئله مهمی است. کاهش مدت یا کیفیت خواب شبانه میتواند توانایی کودک در تمرکز بر درسها و صحبتهای معلم را کاهش دهد و باعث مشکلات رفتاری شود.
تفاوت اختلال بی خوابی و محرومیت از خواب
در محرومیت از خواب، کاهش زمان خواب ناشی از نبودن فرصت و موقعیت مناسب است. در مقابل، سندرم بیخوابی یا اختلال بیخوابی نشانگر وجود علائم بیخوابی همراه با ناراحتی شدید یا اختلال در عملکرد روزانه است.
سه ملاک اصلی سندرم بیخوابی در کودکان:
- وجود فرصت کافی برای خوابیدن
- مشکل خواب مستمر
- اختلال عملکرد روزانه
برای تشخیص بیخوابی و انواع اختلالات خواب کودکان در بسیاری از درمانگاههای خواب، معیارهای زیر معمولا مورد توجه قرار میگیرند:
- زمان به خواب رفتن کودک ۳۰ دقیقه یا بیشتر طول بکشد.
- بیداریهای شبانه بیش از یک ساعت ادامه یابد.
- کودک سه بار یا بیشتر در طول شب از خواب بیدار شود.
🔆آیا بی خوابی در بلند مدت میتواند موجب حمله عصبی شود⁉️
همه گیرشناسی اختلال خواب در کودکان
بیخوابی یکی از شایعترین مشکلات خواب است و اکثر افراد حداقل یکبار در زندگی آن را تجربه کردهاند. پژوهشها نشان میدهند:
- ۳۰ تا ۳۵ درصد جمعیت عمومی بیخوابی را در یک سال گذشته تجربه کردهاند.
- ۱۰ تا ۲۰ درصد افراد مشکل بیخوابی شدید گزارش کردهاند.
- شیوع بیخوابی با افزایش سن روند صعودی دارد.
- در زنان نسبت به مردان شیوع بیشتری دارد.
- حدود ۲۵ درصد کودکان نوعی از مشکلات خواب را در دوران کودکی تجربه میکنند.
- این مشکل در ۳۷ درصد کودکان در بازه سنی ۴ تا ۱۰ سال گزارش شده است.
تبعات بیخوابی در کودکان
بیخوابی طولانی مدت اثرات منفی گستردهای بر عملکرد روزانه دارد و کیفیت زندگی را کاهش میدهد. کودکان مبتلا علاوه بر مشکلات تمرکز، ممکن است دچار بدخلقی و افزایش پرخاشگری شوند. این وضعیت برای والدین نیز آزاردهنده است و فشار روانی آنها را افزایش میدهد.
درمان اختلال خواب در کودکان
راهکارهای درمان اختلالات خواب در کودکان ترکیبی از روشهای رفتاری، شناختی و در موارد شدید دارویی است:
۱. درمان رفتاری
- آموزش بهداشت خواب به کودکان و والدین
- ایجاد محیط خواب آرام و تاریک
- تنظیم ساعت خواب و بیداری ثابت
- کاهش استفاده از وسایل الکترونیکی قبل از خواب
۲. درمان شناختی
- شناسایی عوامل مستعد ساز، آشکار ساز و دوامدهنده بیخوابی
- تحلیل و اصلاح باورهای نادرست مرتبط با خواب
۳. درمان دارویی و غیر دارویی
- در موارد شدید، میتوان از داروهای کوتاهمدت استفاده کرد.
- درمانهای نوین غیر دارویی مانند نوروتراپی میتواند بدون وابستگی یا عارضه در حل مشکل مفید باشد.
اگر خود یا کودک شما به اختلال خواب دچار است، بهتر است پیش از اینکه با عوارض جدی مواجه شوید برای کنترل و درمان این عارضه به بهترین متخصص مغز و اعصاب در تهران مراجعه کنید.
فعالیت در همهی فیلدهای نورولوژی از جمله بیماریهای التهابی مغز و نخاع
استفاده از جدیدترین متدهای روز برای درمان مشکلات عصبی مانند rTMS و نوروتراپی
ملاتونین و چرخه خواب
ملاتونین، عنصری مهم در تنظیم چرخه خواب و بیداری است و در غده صنوبری تولید میشود. ترشح ملاتونین در طول شب افزایش مییابد و به خوابآلودگی کمک میکند. استفاده از تلفن همراه، تبلت و سایر دستگاههای دارای نور آبی (light blue) چند ساعت قبل از خواب میتواند ترشح ملاتونین را کاهش دهد و خواب کودک را مختل کند.
میزان خواب مورد نیاز کودکان
کودکان دبستانی به حدود ۱۰ تا ۱۱ ساعت خواب شبانه نیاز دارند. این سن مرحله بحرانی برای ایجاد عادات سالم خواب است. مطالعات جدید نشان میدهند که مشکلات خواب مانند کابوس شبانه، اضطراب همراه با تأخیر شروع خواب، آپنه انسدادی خواب و خواب ناکافی در این سن شایعتر از تصور قبلی هستند. ادامه یافتن اختلال خواب ارتباط معنیداری با استرسهای محیطی، اختلالات رفتاری و خلق و خوی کودک دارد. توجه به خلقوخو و رفتار کودک نقش مهمی در تشخیص اختلالات خواب ایفا میکند.
🔆آیا اختلالات خواب با rTMS درمان میشود⁉️
عوامل محیطی موثر بر خواب کودک
والدین باید بدانند عوامل محیطی متعددی میتوانند اختلال خواب در کودکان را تشدید کنند، از جمله:
- مشکلات بین والدین یا استرس خانوادگی
- هماتاق بودن کودک با افرادی که دیر میخوابند.
- فشار روانی والدین
- عوامل محیطی و رفتاری دیگر که آرامش خواب کودک را تحت تأثیر قرار میدهند
نکات تکمیلی برای والدین
در کنار درمانهای دارویی و غیر دارویی که با کمک متخصص انجام میشود، رعایت چند نکته ساده کمک کننده است:
- محیط خواب کودک آرام و تاریک باشد و ساعت خواب و بیداری ثابت رعایت شود.
- اختلاف ساعت خواب و بیداری بین هفته و آخر هفته بیش از یک ساعت نباشد.
- کودک یک تا دو ساعت قبل از خواب فعالیت فیزیکی شدید نداشته باشد.
- چرتهای روزانه باید متناسب با سن کودک تنظیم شوند.
رعایت این موارد باعث بهبود کیفیت خواب و کاهش مسائل شناختی و رفتاری ناشی از بیخوابی میشود.
❓سوالات متداول درباره اختلال خواب کودکان
روشهای درمان اختلال خواب کودکان چیست؟
روشهای رفتاری و شناختی، تنظیم ملاتونین، نوروتراپی و در موارد شدید داروهای کوتاه مدت میتوانند کمک کننده باشند.
اختلال خواب چه تبعاتی برای کودک دارد؟
خواب ناکافی باعث کاهش تمرکز، بدخلقی و پرخاشگری میشود و عملکرد تحصیلی را کاهش میدهد.
چه عواملی باعث بروز اختلال خواب در کودکان میشوند؟
استرس، مشکلات خانوادگی، اختلالات رفتاری، استفاده از وسایل نور آبی و تغییر زیاد ساعت خواب هفته و آخر هفته از عوامل شایع هستند.
برای بهبود اختلال خواب کودکان چه نکاتی را والدین میتوانند رعایت کنند؟
محیط خواب آرام و تاریک، ساعت خواب ثابت، فعالیت فیزیکی محدود قبل از خواب و چرت روزانه مناسب سن کودک به بهبود این اختلال کمک خواهد کرد.
جمع بندی
اختلال خواب در کودکان مسئلهای شایع است که میتواند سلامت جسمی، روانی و رفتاری کودک و آرامش خانواده را تحت تاثیر قرار دهد. با شناسایی به موقع و درمان مناسب، از جمله اصلاح بهداشت خواب، روشهای شناختی-رفتاری، درمانهای دارویی کوتاهمدت و در صورت نیاز نوروتراپی، میتوان کیفیت خواب و زندگی کودک را بهبود بخشید و پیامدهای منفی ناشی از این اختلال را کاهش داد.